موسیقیهنر

محمدرضا شجریان | مروری بر زندگی‌نامه و کارنامه هنری خسروی آواز ایران

محمدرضا شجریان عصاره موسیقی اصیل ایرانی است. او را می‌توان از مفاخر موسیقی سنتی ایران زمین نامید. شجریان در یکم مهر ماه سال ۱۳۱۹ در مشهد زاده شد. پدرش صدای خوشی داشت، قاری قرآن بود و قرائت قرآن را از ۸ سالگی به پسرش آموزش داد. او از همان روزهای کودکی تحت تاثیر مناجات پدرش بود. همان طور که پیش از این به آن اشاره کردیم، او خواندن را از کودکی آغاز کرد و تحت تعلیم پدر صدای خود را پرورش داد.

استاد شجریان در گذشته طی مصاحبه‌ای درباره پدر خود خاطره‌ای من باب تاثیر پذیری از مناجات‌های پدر نقل کردند که اکنون مرور دوباره آن خالی از لطف نیست:

-زمانی که من کودک بودم هنوز به مدرسه نمی‌رفتم، پدرم شب‌های ماه رمضان می‌آمد و مناجات می‌کرد. بعد من یک شب زمانی که پدرم که در حال مناجات بود، آن قدر دگرگون شده بودم که مدام گریه می‌کردم.

-مادرم آمد و گفت که محمدرضا چت شده؟

-گفتم هیچی

سپس مادرم شروع کرد به بررسی احوالات من که آیا تب یا سر دردی ندارم. در این اثنی بود که بغضم ترکید و گریه‌ام گرفت. بالاخره آنچه که پیش آمده بود را به مادر گفتم.

-گفتم چون بابا می‌خواند من دارم گریه می‌کنم.

-سپس مادرم با خنده و محبت گفت چه غلطا. بیا برو بگیر بخواب

نخستین بار در سال ۱۳۳۱، صدای تلاوت قرآن شجریان از رادیو خراسان پخش شد. در سال ۱۳۳۸ به فراگیری سنتور روی آورد. دو سال بعد یعنی در سال ۱۳۴۰ با فرخنده گل افشان ازدواج کرد که حاصل آن ۳ دختر به نام‌های فرزانه، افسانه و مژگان و یک پسر به نام همایون بود. همایونی که بعدها مصداق بارزی از ضرب المثل “پسر کو ندارد نشان از پدر” شد.

محمدرضا شجریان به تدریج به خواست پدر، به رادیو خراسان رفت تا در آنجا قرآن تلاوت کند اما همزمان آوازهای بدون موسیقی را اجرا کرد. او که راه تدریس را برگزیده و معلم شده بود، برای شنیدن برنامه گل‌ها به خانه دوستش می‌رفت. شجریان سرانجام از طریق یکی از دوستانش به تهران سفر کرد و در سال ۱۳۴۵ داوود پیرنیا، مدیر برنامه گل‌ها با شنیدن آوازش، بلافاصله او را به همکاری فراخواند.

اولین آوازش در آذر ماه سال ۱۳۴۵ در برنامه گل‌ها که از جمله پرمخاطب‌ترین برنامه‌های موسیقایی کشور بود، پخش شد اما شجریان خواست تا او را سیاوش بیدکانی معرفی کنند؛ چرا که پدرش علاقه‌مند بود که نام خانوادگی آنها صرفا با تلاوت قرآن  شناخته شود. جالب است بدانید شجریان تا سال ۱۳۴۷ در استخدام آموزش و پرورش بود. او از زمانی که به تهران آمد، شروع به یادگیری خوشنویسی کرد و سال ۱۳۴۹، درجه ممتاز را در خوشنویسی را به دست آورد. نکته جالب توجه صحبت‌های عباس بهارلو مورخ سینما ایران است که می‌گوید شجریان به دلیل همین تبحر در هنر خوشنویسی تیتراژ فیلم‌هایی چون «قلاب» و «رضا چلچله» را ذر همان زمان به رشته تحریر در آورده است.

با این حال در سال ۱۳۵۰، پدرش به خوانندگی آواز توسط محمدرضا رضایت داد. شجریان در آن روزها، از دانش استادانی از جمله استاد اسماعیل مهرتاش بهره برد. غلامحسین بنان پر آوازه نیز در چند مورد از ضبط‌ آثار شجریان به عنوان ناظر حضور داشت و در سال ۱۳۵۱ شیوه آوازی تصنیف خوانی را فرا گرفت.

بیشتر بخوانید
ریحانه پارسا به مهدی کوشکی پیشنهاد ازدواج داده!

سال ۱۳۵۶ بود که در مسابقه تلاوت قرآن کشوری، رتبه نخست را به دست آورد. شجریان قبل از انقلاب سال ۵۷ در اعتراض به کشتار میدان ژاله به همراه محمدرضا لطفی و هوشنگ ابتهاج از رادیو استعفا دادند. در همان سال ۵۷ شرکت «دل آواز» را بنیان گذاری کرد و در همان سال به همراه شهرام ناظری آوازهای انقلابی و میهنی خواند. او در سال ۱۳۵۸ نیایش مشهور ربنا را به صورت بداهه و بدون تمرین خواند. این دعا به مدت ۳۰ سال از اصلی‌ترین برنامه‌های زادیو و تلویزیون در ماه مبارک رمضان بود.

در دهه شصت و هفتاد بود که شمار زیادی از آثار ماندگار او اجرا شد. شجریان در این مدت همکاری گسترده‌ای با پرویز مشکاتیان، آهنگساز و استاد سنتور نوازی کشور داشت. در آن سال‌ها کنسرت‌های ماندگاری هم با مرتضی اعیان، جمشید عندلیبی و داریوش پیرنیاکان اجرا کرد.

آلبوم‌های موسیقایی منتشر شده توسط استاد شجریان در دهه شصت:

  • آلبوم‌های بیداد
  • آستان جانان
  • سرّ عشق (ماهور)
  • نوا
  • دستان
  • گنبد مینا
  • دود عود
  • جان عشاق
  • قاصدک

در دهه هفتاد همکاری مجدد با موسیقی‌دانی چون محمدرضا لطفی را از سر گرفت و بعد از آن هم با هنرمندانی چون حسین علیزاده و کیهان کلهر آثار ماندگاری خلق کرد. در سال ۱۳۷۱ محمدرضا شجریان از همسرش، فرخنده گل‌افشان طلاق گرفت و بعد از آن با کتایون خوانساری ازدواج کرد. حاصل ازدواج دوم او، رایان است که در کانادا متولد شده است.

آلبوم‌های موسیقایی انتشار یافته استاد شجریان در دهه هفتاد از این قرار هستند:

  • آلبوم آسمان عشق
  • یاد ایام
  • رسوای دل
  • معمای هستی و عشق
  • شب وصل
  • شب، سکوت، کویر
  • آهنگ وفا
  • آرام جان
  • بوی باران
  • زمستان است

دهه بعدی یعنی دهه هشتاد بخش به مراتب مهم‌تری از زندگی محمدرضا شجریان به لحاظ کنش‌های اجتماعی، ورزشی و سیاسی زندگی‌ او بود. پنجم دی ماه سال ۸۲ بود که زلزله دهشتناک بم رخ داد و در این حادثه دلخراش حدود ۵۰ هزار نفر از هموطنان ما جان خود را از دست دادند. بعد از این اتفاق، شجریان که چند سالی بود به دلایلی که هرگز سخنی از آن به میان نیامد؛ اجرایی در کشور نداشت و از اجراهای او در کشور ممانعت به عمل می‌آمد؛ اعلام کرد که برای مردم خواهد خواند و این کار را نیز انجام داد. کنسرتی که در سه شب متوالی در از ۲۴ تا ۲۶ دی ماه در تالار بزرگ کشور واقع در وزارت کشور برگزار شد. کنسرتی که چه از نظر اجرا و چه از نظر استقبال مردمی در حافظه موسیقایی کشور ماندگار شد.

در این اجرا شجریان نوشته‌ای را که از پیش به همین مناسبت آماده کرده بود برای حاضرین قرائت کرد. نوشته‌ای که با عبارت معروف “خاک پای ملت ایران” به پایان رسید و بسیار مورد استقبال حضار در سالن تالار بزرگ کشور قرار گرفت. از نکات جالب توجه دیگر این اجرا بخش پایانی آن بود، آن هم درست هنگامی که پس از پایان برنامه حاضران به احترام استاد شجریان و گروهشان برخاستند و برای دقایقی او و اعضای گروهش را بی‌وقفه تشویق کردند.

بیشتر بخوانید
ماجرای سریال قورباغه از چه قرار است و چرا با حاشیه همراه شده؟

پس از آن جمعی از جوانان به صحنه اجرا نزدیک شدند و ضمن تشویق درخواست کردند تا استاد تصنیف مرغ سحر را بخواند. شجریان هم این تصنیف قدیمی و دلنشین را خواند. اجرای تصنیف مرغ سحر بی‌شک در آن اجرا به یکی از اجراهای جاودانه تاریخ موسیقی سنتی ایران تبدیل شد. علت ماندگاری و جاودانگی اجرای مرغ سحر همخوانی حاضرین با محمدرضا و همایون شجریان بود که به خواست خود استاد رخ داد.

جالب است بدانید محمدرضا شجریان زمانی ورزشکار بوده است. او در رشته دو و میدانی فعالیت می‌کرد و در سال ۱۳۴۵ هم توانست در مسابقات قهرمانی کشور در رشته پرش سه گام عنوان دومی را به دست بیاورد.

خاطرات فوتبالی استاد شجریان

  1. محمدرضا شجریان از طرفداران و دنبال کنندگان سرسخت فوتبال بود. گواه این ادعا حضور در ورزشگاه آزادی برای تماشای بازی ایران و آلمان بود. او آن زمان از تماشای این بازی در کنار مردم بسیار لذت برده و در مصاحبه‌ای به تمجید از بازی ملی پوشان نیز پرداخته بود.
  2. خاطره بعدی‌شان به حضور در استادیوم آزادی برای تماشای بازی پرسپولیس و بایرن مونیخ باز می‌گردد. این بازی ماندگار به نوعی بازی خداحافظی احمدرضا عابدزاده از فوتبال و بازی در مستطیل سبز بود. بخش جالب توجه و بامزه ماجرا همراهی رایان شجریان، پسر کوچک او بود.
  3. آخرین خاطره فوتبالی استاد برمی‌گردد به زمان برگزاری آخرین بازی ایران در مرحله گروهی جام جهانی ۲۰۱۴ برزیل؛ بازی ایران با بوسنی. خاطره‌ای که این روزها تصاویرش در سطح فضای مجازی منتشر شده است. تصاویر منتشر شده نشان از میزبانی استاد شجریان و فرزندانش، همایون و رایان از اصغر فرهادی برای تماشای این بازی در منزل‌شان دارند.

 

آلبوم‌های منتشر شده از استاد شجریان در دهه هشتاد:

  • بی‌تو به سر نمی‌شود
  • فریاد
  • هم‌نوا با بم
  • جام تهی
  • ساز خاموش
  • سرود مهر
  • آه باران
  • رندان مست
  • غوغای عشق بازان

سال ۱۳۸۶، شجریان در مراسم ختم مادرش پس از ۳۰ سال، مناجات دلنشین ربنا را دوباره برای حاضرین خواند. یک سال بعد در سال ۱۳۸۷، گروه موسیقی شهناز را بنیان‌گذاری کرد. پس از انتخابات ۱۳۸۸، محمدرضا شجریان طی نامه‌ای که به شخص عزت‌الله ضرغامی ارسال کرد، از او خواست تا از پخش آثارش در صدا و سیما خودداری شود.

شجریان در آن زمان با تلویزیون بی‌بی‌سی فارسی گفت‌وگویی در باب اتفاقات پس از انتخابات ۸۸ و ماجرای “خس و خاشاک” محمود احمدی‌نژاد داشت. در ادامه مروری داریم بر آن مصاحبه:

در شرایطی که مردم ما در بهت و حیرت فرو رفته‌اند و در شرایطی که این خس و خاشاک با طوفانی که آقای احمدی‌نژاد به پا کرده، به حرکت در آمده‌اند، صدای من جایی در تلویزیون و رادیوی صدا و سیمای جمهوری اسلامی ندارد و این را موکدا خواستم که صدای من را دیگر پخش نکنند و باعث ناراحتی من نشوند.

در همین دوران بود که محمدرضا شجریان به دنبال اعتراضات مردمی در سال ۱۳۸۸، تک آهنگ «زبان آتش» را که عموما مردم با عنوان «تفنگت را زمین بگذار» می‌شناسند؛ منتشر کرد. پس از این اتفاقات حملات اصولگرایان به او شدت گرفت. شجریان هم از صدا و سیما بابت پخش بدون اجازه‌ی آثارش، شکایت کرد اما به گفته وکیلش، این شکایت رد شد و به او گفتند که اتفاقا، پخش آثارش از صدا و سیما باعث شهرت او شده است. پس از این کشمکش‌ها بود که پخش دعای ربنا هم در صدا و سیما ممنوع شد و به دنبال آن مردم از شنیدن این مناجات ربانی در لحظات ملکوتی افطار محروم شدند.

محمدرضا شجریان در دهه ۱۳۹۰ آلبوم مرغ خوش‌خوان، ۲ آلبوم تصویری کنسرت گروه شهناز، آلبوم رنگ‌های تعالی و طریق عشق را منتشر کرد. او در تمام این سال‌ها تورهای کنسرت زیادی در کشورهای مختلف برگزار کرد. سایت انجمن آسیا، شجریان را پر آوازه‌ترین هنرمند موسیقی اصیل ایرانی، روزنامه‌ی ونکوور سان، او را یکی از مهم‌ترین موسیقی‌دانان جهان، گلوب اند میل، او را افسانه موسیقی شرق و رادیوی عمومی ملی (NPR) شجریان را در زمره یکی از ۵۰ صدای برتر جهان قرار داده است. پس بی‌دلیل نیست که او در کشور ملقب به خسرو آواز ایران شده است.

در حالی که چند سالی بود، شجریان دیگر اجرایی در ایران نداشت؛ سال ۹۴ رسما اعلام کرد که مدت ۶ سال است ممنوع‌الکار شده و به همین خاطر نتوانسته در ایران کنسرتی برگزار کند. کمی بعد، محمدرضا شجریان در نوروز ۱۳۹۵ از ابتلای خود به یک بیماری ۱۵ ساله خبر داد و از آن زمان از صحنه‌ی اجرا و دیدگان تمام هوادارنش دور ماند. او در پیامی ویدیویی که به مناسبت تبریک نوروز ۱۳۹۵ منتشر کرد با چهره‌ای دگرگون و موهایی تراشیده و کوتاه شده در مقابل دیدگان، حاضر شد و همین جا بود که از ابتلایش به بیماری تحت عنوان «یک میهمان» خبر داد.

مروری بر افتخارات استاد محمدرضا شجریان:

  • دریافت جایزه پیکاسو از طرف سازمان یونسکو
  • دریافت نشان موتزارت از سازمان یونسکو
  • نامزدی دریافت جایزه معتبر گرامی که به نوعی معتبرترین جایزه در عالم هنر موسیقی است
  • دریافت جایزه بیتا توسط بخش مطالعات ایرانی دانشگاه استنفورد
  • دریافت جایزه ویژه خداوندگار موسیقی از بنیاد آقاخان
  • و دریافت نشان شوالیه هنر و ادبیات فرانسه

چندی پیش هم کیهان کلهر، جایزه وومکس خود را به محمدرضا شجریان تقدیم کرد.

شاگردان محمدرضا شجریان چه کسانی هستند؟

  • ایرج بسطامی
  • حسام‌الدین سراج
  • حمیدرضا نوربخش
  • علی جهاندار
  • و پسرش همایون

محمدرضا شجریان سوم شهریور ماه سال جاری به مدت ده روز در بیمارستان جم بستری شد و پس از چند روز بستری شدن با کمک و رسیدگی تیم پزشکی بیمارستان اجازه ترخیص‌شان صادر شد. کمی بعد در تاریخ ۱۴ مهر ماه، مجددا خسروی آواز ایران راهی بیمارستان شد و در بخش مراقبت‌های ویژه تحت مداوای تیم پزشکی قرار گرفت. سرانجام استاد شجریان در هفدهم مهر ماه سال ۱۳۹۹ پس از تحمل سال‌ها بیماری، درگذشت.

[تعداد: ۳   میانگین: ۴/۵]

مهان صمدی طاری

جست‌وجو‌گر و تحلیلگری که سعی دارد با تمام استعدادها و توانایی هایش پیش از هر چیزی، انسان باشد. «دل مرنجان که ز هر دل به خدا راهی هست!»

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

1 × دو =

دکمه بازگشت به بالا